Gydangilydd.cymru
Allt yr Esgair Un o deithiau Cymdeithas Edward Llwyd Roedd ein taith dydd Sadwrn ar Allt yr Esgair uwchben Talybont ar Wysg a’r siwrne yn mynd â ni ar yr A465 trwy Gwm Nedd ac wedyn trwy Benderyn, pentref sydd yn enwog am Dic Penderyn, arwr terfysg Merthyr. Ei ddienyddiad ym 1831 oedd enedigaeth y faner goch sydd hyd heddiw yn cynrychioli cydymddibyniad y dosbarth gweithiol dros y byd i gyd. Ond, erbyn hyn mae gan Benderyn reswm arall am fod yn enwog. Cyferbyn â’r Ysgol Gynradd mae distyllfa chwisgi o’r un enw, cwmni sydd yn ennill clod mawr am ei gynnyrch. Blasus dros ben, fel dw i wedi clywed! Dros y comin wedyn a bod yn ofalus ac yn wyliadwrus achos mae’r defaid a’r ceffylau yn gweld y lle fel eu gwlad fach ei hunain ac ein dyletswydd ni yw hi i’w hosgoi pryd bynnag maen nhw am groesi’r ffordd! Roedd tua 24 ohonom ni yn barod i gerdded a Jeff Davies yn esbonio’r daith a rhoi dipyn o hanes yr ardal i ni cyn i ni gychwyn. Er iddo ddweud wrthon ni nad oedd llawer o ddringo yn amlwg roedd o’n cyfeirio at sut bydd pethau unwaith i ni gyrraedd pen Allt yr Esgair. Beth bynnag wrth i ni ddringo roedd y golygfeydd tu ôl i ni yn gwella bob tro wnaethon ni aros i gael ein gwynt. Ar ôl cyrraedd pen y lôn cawsom ein gwobrwyo gan weld carped o eirlysiau yn wyn o dan hen goed, carped reit fawr hefyd. Ar ôl cael y seibiant yna roedd rhaid dringo eto a’r llwybr yn mynd yn igam ogam i fyny ochr y mynydd cyn cyrraedd y ffordd Rufeinig a oedd yn mynd o’r gaer yn Nhretŵr i’r gaer yn Aberhonddu. Dyma ni yn edrych i lawr y llwybr ac wedyn i fyny’r llwybr, roedd rhaid cytuno doedd y Rhufeiniaid ddim yn hoffi corneli! Unwaith i ni werthfawrogi’r ffaith yna wnaethon ni gael y teimlad nad oedden ni ar ein pen ein hunain ond nid ysbryd o’r hen oes oedd hyn ond carw oedd wedi dod at y ffens yn y gobaith o rannu ein cinio. Wnaethon ni dipyn o ffws ohono ond doedd neb yn fodlon rhannu bwyd, wedi’r cwbl roedd o’n sefyll yng nghanol cae o wair ysblennydd! Roedd y dringo bron ar ben erbyn hyn ac yn fuan iawn roedden ni’n edrych i lawr ar bentref Talybont ac yn edmygu’r afon Wysg yn troelli yn y cwm. Golygfeydd i bob cyfeiriad ond y gwynt braidd yn fain felly tynnu’r zip i fyny at ein genau a’n menig ymlaen oedd y peth gorau. Cyn bo hir roedd Llyn Syfaddan yn dechrau dod i’r golwg, tipyn bach mwy wrth i ni fynd ymlaen tan i gael golygfa gyflawn. Yn anffodus erbyn hyn roedd y tywydd yn dechrau cau i mewn ond ar ddiwrnod clir bydda lawer o bosibiliadau gwych. A dyma’n lle cyfleus am bicnic. Cerdded ar draws ochr y mynydd rŵan a thrwy’r coed tan i ni ddod ar draws Tŵr Paragon, adfail erbyn hyn. Yn ddiddorol iawn roedd pedwar ystafell, pob un gyda lle tân ond dim ond un simnai. Caban hela crand oedd hyn, mwy na thebyg wedi ei adeiladu yng nghanol y 19eg ganrif gan un o deuluoedd mawr yr amser. Mae’n adeilad sydd ar gofrestr Radd II. Dilyn y llwybr trwy’r coed am sbel cyn cyrraedd y lôn wreiddiol a cherdded i lawr at y ceir. Diolch yn fawr i Jeff Davies am yr holl wybodaeth yn ystod y daith, i Derek Brockway am gadw’r glaw mân i ffwrdd tan i ni gyrraedd y ceir ac i’r cerddwyr i gyd am eu cwmni da. Edrych ymlaen at y daith ym Mlaenafon dydd Sadwrn nesaf. Gorau arf gwirionedd maen nhw’n dweud ynte felly rhaid i mi gyfaddef bod potel o chwisgi Penderyn wedi bod wrth fy ochr yr holl amser i mi roi’r adroddiad yma efo’i gilydd. Er mwyn amddiffyn fy hun a gaf i ddweud mai dim ond er mwyn cael hanes Dic Penderyn roedd hyn. Mae’r hanes i gyd ar ochr y pecyn! Geirfa Arwr – hero Terfysg Merthyr – Merthyr riots Dienyddiad – Execution Genedigaeth – birth Baner coch – red flag Cynrychioli – to represent Cydymddibyniad – solidarity Distyllfa – distillery Gwyliadwrus – watchful Dyletswydd – duty Osgoi – to avoid Cael ein gwynt – get our breath back Gwobrwyo – to reward Igam ogam – zig-zag Ffordd Rufeinig – Roman road Caer – fort Ysbryd – ghost Carw – deer Edmygu – to admire Troelli – meander, to turn Main – thin, chilly Gennau – chins Llyn Syfaddan – Llangorse Lake Adfail – a ruin Simnai – chimney Caban hela crand – posh hunting lodge Mwy na thebyg – more than likely Ar gofrestr Radd II – grade II listed Gorau arf gwirionedd – honesty is the best policy Cyfaddef – to confess Amddiffyn fy hun – to defend myself
Gydangilydd.cymru
Allt yr Esgair Un o deithiau Cymdeithas Edward Llwyd Roedd ein taith dydd Sadwrn ar Allt yr Esgair uwchben Talybont ar Wysg a’r siwrne yn mynd â ni ar yr A465 trwy Gwm Nedd ac wedyn trwy Benderyn, pentref sydd yn enwog am Dic Penderyn, arwr terfysg Merthyr. Ei ddienyddiad ym 1831 oedd enedigaeth y faner goch sydd hyd heddiw yn cynrychioli cydymddibyniad y dosbarth gweithiol dros y byd i gyd. Ond, erbyn hyn mae gan Benderyn reswm arall am fod yn enwog. Cyferbyn â’r Ysgol Gynradd mae distyllfa chwisgi o’r un enw, cwmni sydd yn ennill clod mawr am ei gynnyrch. Blasus dros ben, fel dw i wedi clywed! Dros y comin wedyn a bod yn ofalus ac yn wyliadwrus achos mae’r defaid a’r ceffylau yn gweld y lle fel eu gwlad fach ei hunain ac ein dyletswydd ni yw hi i’w hosgoi pryd bynnag maen nhw am groesi’r ffordd! Roedd tua 24 ohonom ni yn barod i gerdded a Jeff Davies yn esbonio’r daith a rhoi dipyn o hanes yr ardal i ni cyn i ni gychwyn. Er iddo ddweud wrthon ni nad oedd llawer o ddringo yn amlwg roedd o’n cyfeirio at sut bydd pethau unwaith i ni gyrraedd pen Allt yr Esgair. Beth bynnag wrth i ni ddringo roedd y golygfeydd tu ôl i ni yn gwella bob tro wnaethon ni aros i gael ein gwynt. Ar ôl cyrraedd pen y lôn cawsom ein gwobrwyo gan weld carped o eirlysiau yn wyn o dan hen goed, carped reit fawr hefyd. Ar ôl cael y seibiant yna roedd rhaid dringo eto a’r llwybr yn mynd yn igam ogam i fyny ochr y mynydd cyn cyrraedd y ffordd Rufeinig a oedd yn mynd o’r gaer yn Nhretŵr i’r gaer yn Aberhonddu. Dyma ni yn edrych i lawr y llwybr ac wedyn i fyny’r llwybr, roedd rhaid cytuno doedd y Rhufeiniaid ddim yn hoffi corneli! Unwaith i ni werthfawrogi’r ffaith yna wnaethon ni gael y teimlad nad oedden ni ar ein pen ein hunain ond nid ysbryd o’r hen oes oedd hyn ond carw oedd wedi dod at y ffens yn y gobaith o rannu ein cinio. Wnaethon ni dipyn o ffws ohono ond doedd neb yn fodlon rhannu bwyd, wedi’r cwbl roedd o’n sefyll yng nghanol cae o wair ysblennydd! Roedd y dringo bron ar ben erbyn hyn ac yn fuan iawn roedden ni’n edrych i lawr ar bentref Talybont ac yn edmygu’r afon Wysg yn troelli yn y cwm. Golygfeydd i bob cyfeiriad ond y gwynt braidd yn fain felly tynnu’r zip i fyny at ein genau a’n menig ymlaen oedd y peth gorau. Cyn bo hir roedd Llyn Syfaddan yn dechrau dod i’r golwg, tipyn bach mwy wrth i ni fynd ymlaen tan i gael golygfa gyflawn. Yn anffodus erbyn hyn roedd y tywydd yn dechrau cau i mewn ond ar ddiwrnod clir bydda lawer o bosibiliadau gwych. A dyma’n lle cyfleus am bicnic. Cerdded ar draws ochr y mynydd rŵan a thrwy’r coed tan i ni ddod ar draws Tŵr Paragon, adfail erbyn hyn. Yn ddiddorol iawn roedd pedwar ystafell, pob un gyda lle tân ond dim ond un simnai. Caban hela crand oedd hyn, mwy na thebyg wedi ei adeiladu yng nghanol y 19eg ganrif gan un o deuluoedd mawr yr amser. Mae’n adeilad sydd ar gofrestr Radd II. Dilyn y llwybr trwy’r coed am sbel cyn cyrraedd y lôn wreiddiol a cherdded i lawr at y ceir. Diolch yn fawr i Jeff Davies am yr holl wybodaeth yn ystod y daith, i Derek Brockway am gadw’r glaw mân i ffwrdd tan i ni gyrraedd y ceir ac i’r cerddwyr i gyd am eu cwmni da. Edrych ymlaen at y daith ym Mlaenafon dydd Sadwrn nesaf. Gorau arf gwirionedd maen nhw’n dweud ynte felly rhaid i mi gyfaddef bod potel o chwisgi Penderyn wedi bod wrth fy ochr yr holl amser i mi roi’r adroddiad yma efo’i gilydd. Er mwyn amddiffyn fy hun a gaf i ddweud mai dim ond er mwyn cael hanes Dic Penderyn roedd hyn. Mae’r hanes i gyd ar ochr y pecyn! Geirfa Arwr – hero Terfysg Merthyr – Merthyr riots Dienyddiad – Execution Genedigaeth – birth Baner coch – red flag Cynrychioli – to represent Cydymddibyniad – solidarity Distyllfa – distillery Gwyliadwrus – watchful Dyletswydd – duty Osgoi – to avoid Cael ein gwynt – get our breath back Gwobrwyo – to reward Igam ogam – zig-zag Ffordd Rufeinig – Roman road Caer – fort Ysbryd – ghost Carw – deer Edmygu – to admire Troelli – meander, to turn Main – thin, chilly Gennau – chins Llyn Syfaddan – Llangorse Lake Adfail – a ruin Simnai – chimney Caban hela crand – posh hunting lodge Mwy na thebyg – more than likely Ar gofrestr Radd II – grade II listed Gorau arf gwirionedd – honesty is the best policy Cyfaddef – to confess Amddiffyn fy hun – to defend myself