Gydangilydd.cymru
Rhondda Fawr a Fach Ar   ôl   fis   o   segurdod   a’r   cyhyrau   wedi   cael   y   cyfle   i   ymlacio   a   slacio,   mynd   yn   fflopi   a   slopi   roedd   angen   ychydig o   her.   Felly   beth   oedd   gan   Gymdeithas   Edward   Llwyd   i’w   gynnig   i   diwnio’r   peiriant   yma   dw   i‘n   galw’n   gorff?   Peidiwch â   phoeni,   does   dim   rhaid   i   chi   ateb,   cwestiwn   rhethregol   oedd   hynny.   Beth   oedd   ar   y   rhaglen   oedd   taith   yn   dechrau o   Rondda   Fawr   a   dros   y   mynydd   i   gael   golwg   oddi   uchod   o’r   Rondda   Fach   a   cherdded   ymlaen   at   y   ceir.   Gan   fy   mod i’n   ‘ddyn   dŵad’   fan   hyn   yn   y   de   mae’r   cymoedd   yn   dal   i   fod   yn   dipyn   o   gyfrinach   i   mi.   Diolch   i’r   Gymdeithas   mae   gen   i ychydig mwy o wybodaeth erbyn hyn ond mae llawer mwy i ddysgu, ond mae’r dysgu yn gyffro pleserus. Mi   nes   i   benderfynu   gyrru   trwy   Gwm   Nedd   i   Hirwaun   a   thros   y   mynydd   i   gyrraedd   Cwm   Rhondda   o   gyfeiriad   y gogledd.   Nes   i   sicrhau   bod   gen   i   ddigon   o   amser   i   aros   am   ychydig   i   fwynhau'r   olygfa   i’r   gogledd   o’r   man   uchaf. Roedd   y   bore’n   glir   a’r   hael   yn   crwydro   trwy’r   tirlun   o’m   mlaen   i   -   ardderchog!   Roedd   Eirian   wedi   cael   yr   un   syniad hefyd.   Wrth   adael   y   gilfach   roeddwn   i   du   ôl   i   dri   o   seiclwyr   ac   roedd   rhaid   i   mi   gadw’n   ôl   am   sbel   ond   wrth   gyrraedd pen   yr   allt   sylweddolais   y   bydden   nhw’n   cael   mwynhad   yn   rasio   i   lawr   i’r   gwaelod.   Doedd   dim   ond   yn   deg   i   adael iddyn   nhw   fynd   o'm   mlaen.   Cawson   nhw   hwyl   hefyd   ac   ar   un   adeg   roedden   nhw   wedi   cyrraedd   cyflymder   o   45 m.y.a.!   Dewr   iawn,   baswn   i   wedi   bod   yn   gwasgu’r   breciau   ychydig   mae’n   rhaid   i   mi   gyfaddef.   Roedd   ganddyn   nhw apwyntiad   am   baned   yn   y   caffi   cyntaf   yn   Nhreherbert   a   dw   i’n   siŵr   bydden   nhw   wedi   siarad   yn   hir   am   y   wefr   o deimlo’r gwynt yn eu hwynebau'r holl ffordd i lawr. Cyrraedd    y    man    cyfarfod    a    doedd    dim    syndod    mai    ychydig    iawn    oedd    wedi    troi    i    fyny.    Roedden    ni’n ymwybodol   bod   gorymdaith   Yes   Cymru   yn   digwydd   ym   Merthyr   y   bore   yma.   Yn   ôl   Wales   Online   roedd   5,200   yn cerdded.   Ond   dim   ond   chwech   oedd   yn   cerdded   efo   ni   yn   cynnwys   ein   harweinydd   Glyn   Hughes.   Mae   Glyn   yn adnabod yr ardal yn dda ac yn hapus iawn i’n haddysgu. Mae’n mynd i fod yn ddiwrnod diddorol. Roedden   ni   wedi   cael   ein   rhybuddio   o   flaen   llaw   bod   y   rhan   gyntaf   yn   mynd   i   fod   yn   serth   ac   yn   hir   ond   roedd llawer   o   gyfleoedd   i   aros   a   throi’n   ôl   i   edmygu’r   olygfa.   Yn   y   cymoedd   mae   llawer   o   hanes   wedi   cael   ei   guddio   gan natur   gyda   thipyn   o   gymorth   gan   law   dyn.   Roedd   Glyn   yn   gallu   esbonio   i   ni   ble   oedd   y   pyllau   glo   a   pha   rai   o’r   bryniau oedd   yn   hen   dipiau.   Mae’r   holl   fudred   a   diwydiant   wedi   mynd   a’r   cymoedd   yn   wyrdd   unwaith   eto.   Yn   y   pendraw natur sydd yn ennill bob tro. Roedden   ni’n   dringo   am   ryw   awr   cyn   i   ni   gyrraedd   y   tyrbinau   gwynt   enfawr   a   oedd   yn   troi   mor   benderfynol. O’r   topiau   roedd   llawer   i’w   weld   i   bob   cyfeiriad.   Mae   ein   byd   yn   gaeth   i   ynni   ac   mae   rhaid   i   ni   ei   gael   o   rywle.   Wrth sefyll   fan   hyn   a   dychmygu   sut   oedd   pethau   pan   oedd   ein   hynni   yn   dod   o   dan   y   ddaear,   mae’n   rhaid   i   mi   ddweud bod cael ynni o’r gwynt yn llawer gwell Doedden   ni   ddim   yn   hir   yn   croesi   i   fod   uwchben   y   Rhondda   Fach   a   dyma   ni   yn   edrych   i   lawr   at   flaen   y   cwm   a phentref   Maerdy   neu   Foscow   Fach   yn   gorwedd   yn   glyd   o’n   blaenau.   Mae   gweld   y   pentrefi   yma   o   uchder   yn   dangos yn   glir   sut   mae’r   cymunedau   wedi   cael   eu   gwasgu   i   mewn   i   ofod   cyfyng.   Cerdded   ymlaen   ychydig   ac   edrych   i   lawr   at Flaenllechau   wedyn   Glynrhedyn   a   oedd   wedi   bod   yn   ddigon   lwcus   i   fwynhau   mwy   o   le.   Ar   ochr   ddeol   Glynrhedyn mae’r   cwm   yn   mynd   yn   gul   ofnadwy   -   ‘Cwm   culach   na   cham   geiliog’.   Wrth   edrych   i   lawr   ar   Glynrhedyn   o’r   uchder roedd   y   tai   yn   edrych   fel   oedden   nhw’n   trio   gwasgu   trwy’r   culder   er   mwyn   dianc   i’r   byd   mawr,   fel   dŵr   yn   rhedeg   trwy dwmffat. Cyrraedd   Penprys   wedyn   ac   edrych   dros   y   cwm   at   fryn   efo   pen   crwn,   dyma   oedd   domen   gwastraff   pwll   glo Tylorstown.   Erbyn   hyn   roedd   yn   edrych   mor   naturiol.   Tybed   a   oedd   cynllun   cyfrinachol   yma   i   greu   mynyddoedd uwch a mwy ysblennydd na’r rhai yn y gogledd? Dim gobaith gwboi, dim ffiars o beryg! Yn   Penprys   roedden   ni’n   edrych   i   lawr   ar   Lwynypia,   Blaen   Clydach,   Cwm   Clydach   a   Thonypandy   heb   lawer   o ofod   rhyngddyn   nhw   a   dyma   ni’n   sylweddoli   ein   bod   ni   bron   wedi   cwblhau’r   cylch.   Dim   ond   cerdded   i   lawr   y   ffordd rŵan   ac   roedden   ni’n   ôl   wrth   y   ceir   ac   i   mewn   â   ni   i’r   Ganolfan   Chwaraeon   i   gael   rhywbeth   i   dorri’n   syched   a   chael dipyn o glonc. Diolch   yn   fawr   i   Glyn   am   ei   holl   waith   baratoi   ac   am   rannu   ei   wybodaeth   werthfawr   efo   ni.   I   mi   yn   bersonol mae darn arall o jig-so'r cymoedd wedi disgyn i’w le, a diolch yn fawr iawn i’r lleill am eu cwmni difyr. Taith arbennig! Geirfa Segurdod – inaction Cwestiwn rhethregol – rhetorical question Golwg oddi uchod – bird’s eye view Dyn dŵad – a newcomer Man uchaf – highest point Tirlun – landscape Cilfach – lay-by Gwefr – thrill Gorymdaith – parade, protest march Rhybuddio – to warn Llaw dyn – the work of man Budred – dirtiness Tyrbinau gwynt – wind turbines Yn gaeth i ynni – addicted to energy Gofod cyfyng – tight space Cwm culach na cham ceiliog – a valley narrower than a cockrell’s stride Culder – narrowness Twmffat – funnel Tomen gwastraff – waste tip Dim gobaith gwboi – no chance mate Dim ffiars o beryg – no way Cwblhau’r cylch – to complete the circle
Gydangilydd.cymru
Rhondda Fawr a Fach Ar    ôl    fis    o    segurdod    a’r    cyhyrau    wedi    cael    y    cyfle    i ymlacio   a   slacio,   mynd   yn   fflopi   a   slopi   roedd   angen   ychydig   o her.   Felly   beth   oedd   gan   Gymdeithas   Edward   Llwyd   i’w   gynnig i   diwnio’r   peiriant   yma   dw   i‘n   galw’n   gorff?   Peidiwch   â   phoeni, does   dim   rhaid   i   chi   ateb,   cwestiwn   rhethregol   oedd   hynny. Beth   oedd   ar   y   rhaglen   oedd   taith   yn   dechrau   o   Rondda   Fawr a   dros   y   mynydd   i   gael   golwg   oddi   uchod   o’r   Rondda   Fach   a cherdded   ymlaen   at   y   ceir.   Gan   fy   mod   i’n   ‘ddyn   dŵad’   fan   hyn yn   y   de   mae’r   cymoedd   yn   dal   i   fod   yn   dipyn   o   gyfrinach   i   mi. Diolch   i’r   Gymdeithas   mae   gen   i   ychydig   mwy   o   wybodaeth erbyn   hyn   ond   mae   llawer   mwy   i   ddysgu,   ond   mae’r   dysgu   yn gyffro pleserus. Mi   nes   i   benderfynu   gyrru   trwy   Gwm   Nedd   i   Hirwaun   a thros    y    mynydd    i    gyrraedd    Cwm    Rhondda    o    gyfeiriad    y gogledd.   Nes   i   sicrhau   bod   gen   i   ddigon   o   amser   i   aros   am ychydig   i   fwynhau'r   olygfa   i’r   gogledd   o’r   man   uchaf.   Roedd   y bore’n    glir    a’r    hael    yn    crwydro    trwy’r    tirlun    o’m    mlaen    i    - ardderchog!   Roedd   Eirian   wedi   cael   yr   un   syniad   hefyd.   Wrth adael   y   gilfach   roeddwn   i   du   ôl   i   dri   o   seiclwyr   ac   roedd   rhaid   i mi    gadw’n    ôl    am    sbel    ond    wrth    gyrraedd    pen    yr    allt sylweddolais   y   bydden   nhw’n   cael   mwynhad   yn   rasio   i   lawr   i’r gwaelod.   Doedd   dim   ond   yn   deg   i   adael   iddyn   nhw   fynd   o'm mlaen.   Cawson   nhw   hwyl   hefyd   ac   ar   un   adeg   roedden   nhw wedi   cyrraedd   cyflymder   o   45   m.y.a.!   Dewr   iawn,   baswn   i   wedi bod   yn   gwasgu’r   breciau   ychydig   mae’n   rhaid   i   mi   gyfaddef. Roedd   ganddyn   nhw   apwyntiad   am   baned   yn   y   caffi   cyntaf   yn Nhreherbert   a   dw   i’n   siŵr   bydden   nhw   wedi   siarad   yn   hir   am   y wefr o deimlo’r gwynt yn eu hwynebau'r holl ffordd i lawr. Cyrraedd    y    man    cyfarfod    a    doedd    dim    syndod    mai ychydig   iawn   oedd   wedi   troi   i   fyny.   Roedden   ni’n   ymwybodol bod   gorymdaith   Yes   Cymru   yn   digwydd   ym   Merthyr   y   bore yma.   Yn   ôl   Wales   Online   roedd   5,200   yn   cerdded.   Ond   dim ond     chwech     oedd     yn     cerdded     efo     ni     yn     cynnwys     ein harweinydd   Glyn   Hughes.   Mae   Glyn   yn   adnabod   yr   ardal   yn dda   ac   yn   hapus   iawn   i’n   haddysgu.   Mae’n   mynd   i   fod   yn ddiwrnod diddorol. Roedden   ni   wedi   cael   ein   rhybuddio   o   flaen   llaw   bod   y rhan   gyntaf   yn   mynd   i   fod   yn   serth   ac   yn   hir   ond   roedd   llawer o   gyfleoedd   i   aros   a   throi’n   ôl   i   edmygu’r   olygfa.   Yn   y   cymoedd mae   llawer   o   hanes   wedi   cael   ei   guddio   gan   natur   gyda   thipyn o   gymorth   gan   law   dyn.   Roedd   Glyn   yn   gallu   esbonio   i   ni   ble oedd   y   pyllau   glo   a   pha   rai   o’r   bryniau   oedd   yn   hen   dipiau. Mae’r    holl    fudred    a    diwydiant    wedi    mynd    a’r    cymoedd    yn wyrdd   unwaith   eto.   Yn   y   pendraw   natur   sydd   yn   ennill   bob tro. Roedden   ni’n   dringo   am   ryw   awr   cyn   i   ni   gyrraedd   y tyrbinau   gwynt   enfawr   a   oedd   yn   troi   mor   benderfynol.   O’r topiau   roedd   llawer   i’w   weld   i   bob   cyfeiriad.   Mae   ein   byd   yn gaeth   i   ynni   ac   mae   rhaid   i   ni   ei   gael   o   rywle.   Wrth   sefyll   fan hyn   a   dychmygu   sut   oedd   pethau   pan   oedd   ein   hynni   yn   dod o   dan   y   ddaear,   mae’n   rhaid   i   mi   ddweud   bod   cael   ynni   o’r gwynt yn llawer gwell Doedden    ni    ddim    yn    hir    yn    croesi    i    fod    uwchben    y Rhondda   Fach   a   dyma   ni   yn   edrych   i   lawr   at   flaen   y   cwm   a phentref   Maerdy   neu   Foscow   Fach   yn   gorwedd   yn   glyd   o’n blaenau.   Mae   gweld   y   pentrefi   yma   o   uchder   yn   dangos   yn glir   sut   mae’r   cymunedau   wedi   cael   eu   gwasgu   i   mewn   i   ofod cyfyng.     Cerdded     ymlaen     ychydig     ac     edrych     i     lawr     at Flaenllechau   wedyn   Glynrhedyn   a   oedd   wedi   bod   yn   ddigon lwcus   i   fwynhau   mwy   o   le.   Ar   ochr   ddeol   Glynrhedyn   mae’r cwm   yn   mynd   yn   gul   ofnadwy   -   ‘Cwm   culach   na   cham   geiliog’. Wrth   edrych   i   lawr   ar   Glynrhedyn   o’r   uchder   roedd   y   tai   yn edrych   fel   oedden   nhw’n   trio   gwasgu   trwy’r   culder   er   mwyn dianc i’r byd mawr, fel dŵr yn rhedeg trwy dwmffat. Cyrraedd   Penprys   wedyn   ac   edrych   dros   y   cwm   at   fryn efo     pen     crwn,     dyma     oedd     domen     gwastraff     pwll     glo Tylorstown.   Erbyn   hyn   roedd   yn   edrych   mor   naturiol.   Tybed   a oedd    cynllun    cyfrinachol    yma    i    greu    mynyddoedd    uwch    a mwy   ysblennydd   na’r   rhai   yn   y   gogledd?   Dim   gobaith   gwboi, dim ffiars o beryg! Yn    Penprys    roedden    ni’n    edrych    i    lawr    ar    Lwynypia, Blaen   Clydach,   Cwm   Clydach   a   Thonypandy   heb   lawer   o   ofod rhyngddyn   nhw   a   dyma   ni’n   sylweddoli   ein   bod   ni   bron   wedi cwblhau’r   cylch.   Dim   ond   cerdded   i   lawr   y   ffordd   rŵan   ac roedden    ni’n    ôl    wrth    y    ceir    ac    i    mewn    â    ni    i’r    Ganolfan Chwaraeon   i   gael   rhywbeth   i   dorri’n   syched   a   chael   dipyn   o glonc. Diolch   yn   fawr   i   Glyn   am   ei   holl   waith   baratoi   ac   am rannu   ei   wybodaeth   werthfawr   efo   ni.   I   mi   yn   bersonol   mae darn   arall   o   jig-so'r   cymoedd   wedi   disgyn   i’w   le,   a   diolch   yn fawr iawn i’r lleill am eu cwmni difyr. Taith arbennig! Geirfa Segurdod – inaction Cwestiwn rhethregol – rhetorical question Golwg oddi uchod – bird’s eye view Dyn dŵad – a newcomer Man uchaf – highest point Tirlun – landscape Cilfach – lay-by Gwefr – thrill Gorymdaith – parade, protest march Rhybuddio – to warn Llaw dyn – the work of man Budred – dirtiness Tyrbinau gwynt – wind turbines Yn gaeth i ynni – addicted to energy Gofod cyfyng – tight space Cwm    culach    na    cham    ceiliog    –    a    valley    narrower    than    a cockrell’s stride Culder – narrowness Twmffat – funnel Tomen gwastraff – waste tip Dim gobaith gwboi – no chance mate Dim ffiars o beryg – no way Cwblhau’r cylch – to complete the circle